فایل بررسی عوامل ژئوپلیتیک کشورهای اسلامی بر معادلات بین المللی

فهرست مطالب

عنوانصفحه

چکیده1

فصل اوّل- کلیات تحقیق2

مقدمه3

1-1- بیان مساله3

1-2- ضرورت تحقیق5

1-3- اهداف تحقیق6

1-4- سوالات تحقیق6

1-5- فرضیات تحقیق6

1-6- قلمرو تحقیق6

1-7- پیشینه تحقیق6

1-8- تعریف واژگان کلیدی9

1-8-1- جهان اسلام9

1-8-2- ژئوپلیتیک9

1-8-3- همگرایی10

1-8-4- واگرایی10

1-8-5- دبن10

فصل دوم- مبانی نظری11

مقدمه12

2-1- مفهوم همگرایی13

2-2- عوامل همگرایی14

2-2-1- عوامل اجتماعی و فرهنگی14

2-2-2- عوامل اقتصادی و سیاسی16

2-2-3- ناسیونالیسم18

2-2-4- همگرایی منطقه ای18

2-2-5- عامل جغرافیا20

2-2-6- ساختار سیاسی مشترک21

2-2-7- تهدید و احساس خطر مشترک21

2-3- همگرایی در جهان اسلام21

2-4- راهبردهای همگرایی در جهان اسلام22

2-5- تجارب همگرایى در جهان اسلام‏23

2-6- اتحادها و ائتلاف‏هاى سیاسى24

2-6-1- جمهورى متحده عربی24

2-6-2-  فدراسیون عربى24

2-6-3- اتحادیه عرب25

2-6-4- سازمان کنفرانس اسلامى26

2-6-5- اتحادیه‏هاى اقتصادى27

2-6-5- 1- شوراى همکارى خلیج فارس27

2-6-5-2- شوراى همکارى عرب28

2-6-5-3- گروه دى هشت29

2-6-5-4- سازمان همکارى اقتصادى (اکو)30

2-7- موانع همگرایى در جهان اسلام‏31

2-7-1- استبداد داخلى31

2-7-2- اختلافات سیاسى32

2-7-3- ملى‌گرایی افراطی33

2-7-4- رقابت‌ به‌جای همکاری34

2-7-5- بى‌ثباتى سیاسى35

2-7-6- استعمار خارجی35

2-7-7- صهیونیسم36

2-8- موقعیت جغرافیایی کشورهای اسلامی37

2-8-1- ژئوپلیتیک کشورهای مسلمان قاره آسیا38

2-8-1-1- آسیای جنوب غربی(خاورمیانه)38

2-8-1-1- 1- جمهوری اسلامی ایران38

2-8-1-1- 2- اردن40

2-8-1-1- 3- افغانستان41

2-8-1-1- 4- قطر43

2-8-1-1- 5- امارات متحده عربی44

2-8-1-1- 6- عربستان سعودی46

2-8-1-1- 7- کویت48

2-8-1-1- 8- پادشاهی بحرین50

2-8-1-1- 9- جمهوری ترکیه51

2-8-1-1- 10- سوریه52

2-8-1-1- 11- عراق55

2-8-1-1- 12- عمان56

2-8-1-1- 13- یمن57

2-8-1-1- 14- لبنان58

2-8-1-1- 15- فلسطين59

2-8-1-2- آسیای جنوبی60

2-8-1-2- 1- پاکستان60

2-8-1-2- 2- بنگلادش62

2-8-1-2- 3- مالدیو64

2-8-1-3-  آسیای جنوب شرقی66

2-8-1-3-1- اندونزی66

2-8-1-3-2- برونئی67

2-8-1-3-3- مالزی68

2-8-1-4- آسیای مرکزی70

2-8-1-4-1- آذربايجان70

2-8-1-4-2- ازبکستان71

2-8-1-4-3- تاجیکستان72

2-8-1-4-4- تركمنستان74

2-8-1-4-5- قرقیزستان76

2-8-1-4-6- قزاقستان77

2-8-2- مسلمانان قاره آفریقا79

2-8-2-1- آفریقای شمالی79

2-8-2-1-1- الجزایر79

2-8-2-1-2- تونس80

2-8-2-1-3- مصر81

2-8-2-1-4- مراکش82

2-8-2-1-5- لیبی83

2-8-2-2- آفریقای شرقی84

2-8-2-2-1- جمهوری جیبوتی84

2-8-2-2-2- جمهوری سومالی84

2-8-2-2-3- تانزانیا85

2-8-2-3-آفریقای غربی86

2-8-2-3-1- جمهوری بنین86

2-8-2-3-2- جمهوری سنگال87

2-8-2-3-3- جمهوری گابن88

2-8-2-3-4- جمهوری گامبیا89

2-8-2-3-5- جمهوری گینه کوناکری91

2-8-2-3-6- جمهوری گینه بیسائو91

2-8-2-3-7- جمهوری كامرون92

2-8-2-3-8- جمهوری ساحل عاج93

2-8-2-3-9- جمهوری مالی94

2-8-2-3-10- موریتانی95

2-8-2-3-11- بوركينا فاسو  96

2-8-2-3-12- جمهوری سیرالئون97

2-8-2-3-13- جمهوری فدرال نیجریه98

2-8-2-3-14- جمهوری توگو99

2-8-2-4- آفریقای مرکزی100

2-8-2-4-1- جمهوری اوگاندا100

2-8-2-4-2- جمهوری چاد101

2-8-2-4- 3- جمهوری سودان102

2-8-2-4-4- جمهوری نيجر103

2-8-2-5- آفریقای جنوبی103

2-8-2-5-1- جمهوری موزامبیک103

2-8-2-5-2- اتحادیه کومور104

2-8-3-  قاره اروپا105

2-8-3-1- جمهوری آلبانی105

2-8-4- قاره آمریکا106

2-8-4-1- ونزوئلا106

2-8-4-2- اکوادور107

2-8-4-3- جمهوری سورینام109

2-8-4-4- جمهوری گویان110

فصل سوم- روش اجرای تحقیق112

3-1- مقدمه113

3-2- روش شناسی تحقیق113

3-3- روش گردآوری اطلاعات113

3-4- ابزار گردآوري اطلاعات113

3-5- روش تجزيه و تحليل اطلاعات114

فصل چهارم- یافته های تحقیق115

مقدمه116

4-1- موقعيت ژئوپليتيكي برتر جهان اسلام116

4-2- ویژگی های ژئوپلیتیک جهان اسلام117

4-3- موقعيت ژئواستراتژيكي جهان اسلام119

4-4- ويژگي هاي جمعيتي جهان اسلام124

4-5- موقعيت ژئوكالچر جهان اسلام129

4-6- بحث و بررسی یافته های تحقیق132

فصل پنجم- نتیجه گیری و ارزیابی فرضیه ها138

مقدمه139

5-1- ارزیابی فرضیه اول140

5-2- ارزیابی فرضیه دوم146

5-3- پیشنهادات147

منابع149

فهرست جداول

عنوانصفحه

جدول شمارة 2-1- دلایل ناکامی طرح‌های همگرایی در جهان اسلام37

فهرست اشکال

عنوانصفحه

شکل 3-1- نقشه کشور ایران39

شکل 3-2- نقشه کشور اردن40

شکل 3-3- نقشه کشور افغانستان41

شکل 3-4- نقشه کشور قطر44

شکل 3-5- نقشه کشور امارات متحده عربی45

شکل 3-6- نقشه کشور عربستان سعودی47

شکل 3-7- نقشه کشور کویت49

شکل 3-8- نقشه کشور بحرین51

شکل 3-9- نقشه کشور ترکیه52

شکل 3-10- نقشه کشور سوریه53

شکل 3-11- نقشه کشور عراق55

شکل 3-12- نقشه کشور عمان56

شکل 3-13- نقشه کشور یمن57

شکل 3-14- نقشه کشور لبنان58

شکل 3-15- نقشه کشور فلسطین59

شکل 3-16- نقشه کشور پاکستان61

شکل 3-17- نقشه کشور بنگلادش63

شکل 3-18- نقشه کشور مالدیو65

شکل 3-19- نقشه کشور اندونزی66

شکل 3-20- نقشه کشور بروئنی68

شکل 3-21- نقشه کشور مالزی68

شکل 3-22- نقشه کشور آذربایجان70

شکل 3-23- نقشه کشور ازبکستان72

شکل 3-24- نقشه کشور تاجیکستان73

شکل 3-25- نقشه کشور ترکمنستان74

شکل 3-26- نقشه کشور قرقیزستان77

شکل 3-27- نقشه کشور قزاقستان78

شکل 3-28- نقشه کشورالجزایر79

شکل 3-29- نقشه کشورتونس80

شکل 3-30- نقشه کشورمصر81

شکل 3-31- نقشه کشورمراکش82

شکل 3-31- نقشه کشورلیبی83

شکل 3-33- نقشه کشور جمهوری جیبوتی84

شکل 3-34- نقشه کشور جمهوری سومالی85

شکل 3-35- نقشه کشور تانزانیا85

شکل 3-36- نقشه کشور جمهوری بنین86

شکل 3-37- نقشه کشور جمهوری سنگال87

شکل 3-38- نقشه کشور جمهوری گابن88

شکل 2-39- نقشه کشور جمهوری گامبیا89

شکل 3-40- نقشه کشور جمهوری گینه کوناکری91

شکل 3-41- نقشه کشور جمهوری گینه بیسائو92

شکل 3-42- نقشه کشور جمهوری كامرون93

شکل 3-43- نقشه کشور جمهوری ساحل عاج94

شکل 3-44- نقشه کشور جمهوری مالی95

شکل 3-45- نقشه کشور موریتانی96

شکل 3-46- نقشه کشور بوركينا فاسو  97

شکل 2-47- نقشه کشور جمهوری سیرالئون97

شکل 2-48- نقشه کشور جمهوری فدرال نیجریه98

شکل 3-49- نقشه کشور جمهوری توگو99

شکل 3-50- نقشه کشور جمهوری اوگاندا100

شکل 3-51- نقشه کشور جمهوری چاد101

شکل 3-52- نقشه کشور جمهوری سودان102

شکل 3-53- نقشه کشور جمهوری نيجر103

شکل 3-54- نقشه کشور جمهوری موزامبیک104

شکل 3-55- نقشه کشورکومور105

شکل 2-56- نقشه کشور جمهوری آلبانی106

شکل 3-57- نقشه کشورونزوئلا107

شکل 3-58- نقشه کشوراکوادور108

شکل 3-59- نقشه کشور جمهوری سورینام109

شکل 3-60- نقشه کشور جمهوری گویان110

 

چکیده

جهان اسلام، داراي مجموعه‌اي از ويژگي‌هاي ژئوپليتيكي ناهمگون است. کشورهای مسلمان دارای امكانات فوق‌العاده مهمي براي همگرائي منطقه‌اي و تشكيل نظام منطقه‌اي با تكيه بر عناصر و آميزه‌هاي بومي می باشند. این پایان نامه با هدف تحلیل عوامل  تأثیرگذار ژئوپلیتیک کشورهای اسلامی بر معادلات بین المللی انجام گرفت و این سوال مطرح گردید که عوامل تأثیرگذار ژئوپلیتیک کشورهای اسلامی بر معادلات بین المللی کدامند. اهداف این تحقیق شامل تبیین موقعیت ژئوپلیتیک کشورهای اسلامی و شناسایی عوامل تاثیرگذار بر همگرایی کشورهای اسلامی بر مبنای دین اسلامی بعنوان قدرت جهانی هستند.  این پایان نامه یک تحقیق توصیفی است و یافته های تحقیق نشان داد که موقعیت جغرافیایی کشورهای اسلامی می تواند با همگرایی در معادلات تأثیرگذار باشد همچنین دین اسلام می تواند عامل قدرت کشورهای اسلامی در معادلات بین المللی باشد.

کلمات کلیدی: ژئوپلیتیک، اسلام، همگرایی، معادلات بین الملل، اتحادیه، عرب.

فصل اوّل

 کلیات تحقیق

مقدمه

جهان اسلام با جمعيتي بيش از يک ميليارد نفر به منزله يك قطب جمعيتي، فرهنگي، اقتصادي و سياسي بزرگ، گستره وسيعي از کره خاکي را در بر مي گيرد كه دارای قابليت هاي قوي براي هم گرايي است. از نقطه نظر جغرافياي سياسي، اکثر کشورهاي اسلامي در مراحل نخستين سازمان دهي سياسي فضا قرار دارند. در اين کشورها جمعيت، با سرعت در حال افزايش است. از نظر ژئوپوليتيكي نيز مسائلي در جهان اسلام وجود دارد. کشورهاي اسلامي واقع در خاورميانه و شمال افريقا از معضل طبيعي و جغرافيايي کم آبي و بي آبي رنج مي برند. همين مسئله باعث فراهم آوردن زمينه چالش بين کشورهاي داراي حوضه هاي مشترک آب گرديده و آب را به يک موضوع ژئوپوليتيکي تبديل کرده است. جهان اسلام، از طرفي زمينه هاي همگرايي قابل ملاحظه اي دارد که بزرگ ترين مخزن انرژي در اختيار جهان اسلام است. با توجه به رو به کاهش بودن منابع هيدروکربني انرژي در ساير حوزه ها، منطقه خليج فارس به علت دارا بودن منابع عظيم انرژي، حداقل براي ربع سده آينده، هم چنان مورد توجه جدي اقتصاد جهاني خواهد بود و اين ويژگي براي ژئوپليتيک بودن اين منطقه کفايت مي کند. 

1-1- بیان مساله

زمانی که برای اولین بار در اواخر دهه پنجاه میلادی مسئله ای به نام ژئوپلیتیک جهان اسلام مطرح شد، جهان اسلام به سه بخش مرکز، غرب و شرق تقسیم بندی شد و با نظر به اینکه این تقسیم بندی با واقعیت های گسترش و نفوذ اسلام هماهنگی بیشتری داشت، مورد توجه صاحب نظران غربی هم قرار گرفت. نیاز به تغییر ساختار نظام ژئواستراتژیکی جهان، تغییر ساختار نظام شوروی سابق را به دبنال داشت که در پی فروپاشی آن جمهوری های مسلمان نشین شوری به استقلال رسیدند که این دگرگونی قبل از هر چیز مرزهای ژئوپلیتیکی جهان اسلام را تغییر داد، نتیجه آنکه ما امروز با مجموعه ای از قلمروهای جغرافیایی جهان اسلام مواجه هستیم(عزتی، 1379، ص1).

اندیشمندان اسلامی براساس آموزه های دین اسلام تصویری ژئوپلیتیکی از نظم جهانی ارائه می دهند که تفاوتی آشکار با نظم جغرافیایی موجود دارد. نخستین ویژگی چنین نظمی، نادیده انگاشتن دولت های ملی و قلمروی جغرافیایی کشورها است. اسلام مرزهای عقیدتی و یک نظم امتی در قلمرو دارالاسلام را به رسمیت می شناسد که بر مبنای عقاید و اصول مشترک اسلام بین مسلمانان انسجام و وحدت پیدا می کند. چنین نگرشی به ایجاد یک بوک قدرت(قدرت سوم) در چارچوب موازنه قوا و معادلات بین المللی کنونی تأکید می ورزد(پیشگاهی فرد و همکاران، 1385، ص115).

برنامه بنیادگرایی اسلامی از طریق چند فرآیندسیاسی گوناگون و بسته به پویشهای هر دولت ملی و شکل برنامه ریزی جهانی در هراقتصاد، در مقام جوامع اسلامی و همین طور بین اقلیتهای مسلمان در جوامع غیرمسلمان ظهور کرده است. یک هویت جدید در حال ساخته شده است، امّا به با بازگشت به سنت، بلکه با کار روی مواد و مصالح سنتی به منظور تحقیق بخشیدن به دنیایی الهی و برادرانه که در آن توده های محروم و روشنفکران ناراضی ممکن است معنای جدیدی را بسازند که بدلیل اینکه طردکننده نظم جهانی است جهان شمول می شود(شمسینی غیاثوند و همکاران، 1391، ص80).

به نظر می رسد نظم مورد نظر جهان اسلام در واقع مبین تصویری ژئوپلیتیکی از یگانگی امت اسلامی و فراتر از آن همبستگی نوع بشر در سایه مبانی و پیوندهای عقیدتی مشترک است. این اصل به طور اصولی در تضاد و تقابل با بنیان های نظم جغرافیای بین المللی حاکم می باشد(پیشگامی فرد و همکاران، 1385، ص116).

امروزه برای پیشبرد همگرایی و همکاری میان کشورها در حوزه های مختلف سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، علمی و تکنولوژیک چه در سطح منطقه ای و چه در سطح بین المللی، اتحادیه یا سازمان هایی به وجود می آید که با برخورداری از ساختارهای رسمی و براساس توافق چندجانبه میان دولت ها به صورت فراملی عمل می کنند. در حوزه کشورهای اسلامی وجود یک سازمان کارامد و فراگیر به منظور جمع کردن کشورها در فرایند همگرایی، همانند اتحادیه اروپایی ضرورتی اجتناب ناپذیر است. با وجود آنکه سازمان کنفرانس اسلامی می توانسته در رابطه با همگرایی جهان اسلام گزینه مناسبی باشد، زیرا هم تمامی کشورهای اسلامی در آن عضویت دارند و هم از چندین دهه تجربه سازمانی برخوردار است اما این سازمان بدلیل آنکه ازکارایی و قدرت لازم برخوردار نیست و همچنین وابستگی برخی کشورهای عضو به بیگانگان، عدم توجه بعضی اعضا به همکاری با سازمان و فقدان سازوکارهای موثر در وادارکردن کشورها جهت اجرای قطعنامه های سازمان کنفرنس اسلامی برای همگرا نمودن کشورهای اسلامی ناکارآمد بوده است(حسینی مقدم و همکاران، 1391، ص5-4).

اگرچه اغلب مسلمانان به لحاظ ایدئولوژیک خواهان ایجاد همبستگی و اتحاد جهانی کشورهای مسلمان هستند امّا در واقع چنین امری با چالش های متفاوتی روبرو است. این چالش های متفاوت در قالب نارضایتی هایی در میان کشورهای مسلمان وجود بارز دارد که نمی توان صرف وجود عامل وحدت بخش اسلام بر روی آن تاکید نمود. اگرچه جهان اسلام در کلیت خود تاثیرگذار در فرایندهای جهانی می باشد امّا در واقع خود به علت عدم انسجام لازم نتوانسته به محوری موثر تبدیل شود. جهان اسلام به عنوان محدوده ای قابل توجه در جغرافیای جهان درگیر مشکلات درونی- ملی  و منطقه ای می باشد. از آنجائیکه بسیاری از این چالش ها ناشی از رویکردهای تئولوژیکی می باشد امّا محور چاره ای مشکلات، اقدامات تئولوژیکی نیست بلکه رویکردهای ژئوپلیتیک برای معرفی افق های جدید و کارکردی باید مورد توجه واقع شود(یوسفی و همکاران، 1389، ص5).

باتوجه به موارد مطروحه، این پژوهش درصدد می باشیم که به تبیین موقعیت ژئوپلیتیک کشورهای اسلامی بپردازد و عوامل تاثیرگذار بر همگرایی کشورهای اسلامی بر مبنای دین اسلامی بعنوان قدرت جهانی را شناسایی نماید.